Jak przygotować organizacje pozarządowe na sytuacje kryzysowe? Nowa publikacja FRDL

Jakie miejsce zajmują organizacje pozarządowe w polskim systemie bezpieczeństwa publicznego? Jakie obowiązki i uprawnienia wynikają dla nich z przepisów dotyczących ochrony ludności, zarządzania kryzysowego i obronności państwa? W jaki sposób mogą współpracować z administracją publiczną, aby skutecznie przygotowywać się do sytuacji zagrożenia i reagować na ich wystąpienie?

Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w publikacji „Diagnoza do celów przygotowania Vademecum odporności”, opracowanej przez prof. dr hab. Irenę Lipowicz oraz dr. hab. Mariusza Szyrskiego z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Opracowanie powstało w ramach projektu „Wzmacnianie odporności organizacji pozarządowych w Polsce – obszary współpracy z administracją publiczną”, realizowanego przez Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego.
Punktem wyjścia dla autorów jest przekonanie, że odporność społeczna nie może być utożsamiana wyłącznie ze sprawnością działania instytucji państwowych. Jej istotnym elementem pozostaje również potencjał organizacji pozarządowych, które dzięki zakorzenieniu w społecznościach lokalnych, doświadczeniu w organizowaniu pomocy oraz zdolności do mobilizowania mieszkańców mogą odgrywać znaczącą rolę w sytuacjach kryzysowych.
Wykorzystanie tego potencjału wymaga jednak odpowiedniego przygotowania. Organizacje powinny znać prawne możliwości współpracy z administracją publiczną, zasady angażowania wolontariuszy, procedury powierzania zadań publicznych oraz obowiązki związane z uczestnictwem w systemie ochrony ludności i obrony cywilnej. Równie ważne jest wypracowanie wewnętrznych mechanizmów zapewniających ciągłość działania organizacji w warunkach zagrożenia.
Diagnoza ma charakter prawny i aplikacyjny. Autorzy analizują obowiązujące regulacje, w szczególności ustawę o ochronie ludności i obronie cywilnej, ustawę o zarządzaniu kryzysowym, ustawę o obronie Ojczyzny oraz ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Uwzględniają także konstytucyjne podstawy funkcjonowania organizacji pozarządowych oraz przepisy dotyczące stanów nadzwyczajnych.
Na podstawie tej analizy wskazują cztery zasadnicze obszary wzmacniania odporności organizacji pozarządowych: kadrowy, prawny, komunikacyjny i finansowy. Odporność kadrowa oznacza przede wszystkim zdolność do zabezpieczenia zasobów ludzkich, w tym właściwego przygotowania i ochrony wolontariuszy. Odporność prawna wiąże się ze znajomością procedur administracyjnych, umiejętnością zawierania porozumień z administracją publiczną oraz świadomością praw i obowiązków organizacji. Odporność komunikacyjna obejmuje przeciwdziałanie dezinformacji, ochronę wiarygodności organizacji i właściwe zarządzanie informacją w warunkach kryzysowych. Odporność finansowa odnosi się natomiast do zdolności zabezpieczenia zasobów niezbędnych do utrzymania działalności, również w sytuacjach nadzwyczajnych.
Szczególne znaczenie ma druga część publikacji, w której autorzy przedstawiają rekomendacje dotyczące praktycznych narzędzi służących wzmacnianiu odporności organizacji pozarządowych. Stanowią one swoistą mapę potrzeb, na podstawie której opracowano zakres merytoryczny „Vademecum odporności”.
Wśród wskazanych rozwiązań znajdują się między innymi propozycje wzorów porozumień o wykonywaniu zadań ochrony ludności i obrony cywilnej, instrukcji dotyczących realizacji zadań publicznych z pominięciem otwartego konkursu ofert, zasad ubezpieczania wolontariuszy działających w warunkach szczególnego zagrożenia oraz procedur postępowania w sprawach administracyjnych dotyczących organizacji pozarządowych.
Osobną uwagę poświęcono zagrożeniom informacyjnym. Autorzy proponują opracowanie procedur reagowania na dezinformację, narzędzi weryfikacji informacji, wzorów komunikatów kryzysowych oraz zasad współpracy z mediami i społecznościami lokalnymi. Podkreślają, że utrata wiarygodności i zaufania społecznego może w warunkach kryzysowych ograniczać zdolność organizacji do skutecznego działania równie poważnie jak utrata zasobów materialnych.
Warto zaznaczyć, że diagnoza nie stanowi badania empirycznego poziomu przygotowania polskich organizacji pozarządowych na sytuacje kryzysowe. Jej celem jest rozpoznanie prawnego i instytucjonalnego otoczenia ich działalności oraz wskazanie instrumentów, które mogą wspierać organizacje w przygotowywaniu się do zagrożeń. W tym znaczeniu publikacja stanowi merytoryczne uzasadnienie rozwiązań przedstawionych następnie w praktycznym „Vademecum odporności”.

Oba opracowania tworzą uzupełniającą się całość. Diagnoza pozwala zrozumieć prawne podstawy uczestnictwa organizacji pozarządowych w systemie bezpieczeństwa publicznego, natomiast „Vademecum odporności” przekłada tę wiedzę na konkretne procedury, schematy postępowania i wzory dokumentów, możliwe do wykorzystania w działalności organizacji.
Publikacja jest adresowana przede wszystkim do przedstawicieli organizacji pozarządowych, ale może również zainteresować samorządowców, pracowników administracji publicznej oraz osoby zajmujące się bezpieczeństwem i zarządzaniem kryzysowym.

Zachęcamy do lektury opracowania i wykorzystania zawartych w nim analiz w działaniach na rzecz wzmacniania odporności społeczności lokalnych - POBIERZ