Artykuł został poświęcony aktualnej sytuacji eksperymentalnych osiedli, które wybudowano w okresie PRL. Zanim dokonano analizy wybranych zespołów mieszkaniowych, przedstawiono rys historyczny poszczególnych osiedli z wielkiej płyty. Do grona tych unikalnych zaliczono: Osiedle „Nad Jamną” w Mikołowie, Osiedle Słowiki w Olkuszu, Osiedle Zielone Wzgórza w Murowanej Goślinie, Osiedle Słowackiego w Lublinie, Osiedle Jana Zamoyskiego w Zamościu i warszawskie osiedla: Sady Żoliborskie, Służew nad Dolinką, Przyczółek Grochowski oraz Ursynów Północny. W przypadku tych osiedli opisano styl architektoniczny, infrastrukturę, dostępność do terenów zieleni czy komunikacji zbiorowej. Finalnie poruszono wątek związany z obecną rolą eksperymentalnych kolonii w krajobrazie polskich miast. Wskazano na funkcjonalność, stopień modernizacji oraz problemy, z jakimi nadal mierzą się mieszkańcy. Ukazane w artykule przykłady wyjątkowych na tle pozostałych blokowisk kompleksów mieszkaniowych mogą stanowić wskazówkę dla władz spółdzielni mieszkaniowych, jak w XXI wieku zarządzać osiedlami zbudowanymi kilkadziesiąt lat temu, równolegle pamiętając o kontekście estetycznym, ekologicznym i społecznym.