Zbieranie podpisów poparcia to dla wielu komitetów pierwszy, kluczowy etap kampanii: bez wymaganej liczby podpisów nie ma rejestracji listy ani kandydata. Uchwalona przez Sejm nowelizacja Kodeksu wyborczego zmienia ten fragment wyborczej codzienności, bo obok tradycyjnych wykazów poparcia wprowadza możliwość udzielania poparcia także za pośrednictwem portalu poparcia. Dotyczy to m.in. popierania list kandydatów oraz zgłoszeń kandydatów w wybranych wyborach, a w określonych sytuacjach pozwala też „domknąć” braki po weryfikacji w ramach ustawowych terminów. Jednocześnie ustawodawca przesądza, że nowe rozwiązanie nie będzie stosowane do wyborów zarządzonych przed wejściem w życie zmian.

Co zakładali autorzy?

Projekt nowelizacji Kodeksu wyborczego trafił do Sejmu jako inicjatywa poselska, a wnioskodawcy upoważnili do reprezentowania ich w pracach nad projektem posła Michała Gramatykę; wśród podpisanych pod projektem są także posłanki i posłowie związani z Polską 2050 (m.in. Michał Gramatyka, Bożenna Hołownia, Paulina Hennig-Kloska). W uzasadnieniu autorzy wskazują, że dziś poparcie pod listami kandydatów można zbierać wyłącznie na papierze i składać w papierowych wykazach do PKW, co – przy postępującej cyfryzacji usług publicznych – uznają za rozwiązanie anachroniczne; dlatego proponują utworzenie przy PKW elektronicznej platformy („Portalu…”) umożliwiającej udzielanie poparcia także elektronicznie, przez formularz podpisywany m.in. podpisem zaufanym lub innymi środkami identyfikacji elektronicznej, przy założeniu możliwie szerokiej dostępności tych metod, i z zachowaniem weryfikacji poparcia.

Opinie ekspertów

W toku prac nad poselskim projektem nowelizacji Kodeksu wyborczego (druk nr 556) zamówiono zewnętrzne opinie/ekspertyzy, które w różny sposób oceniają pomysł wprowadzenia elektronicznego udzielania poparcia (obok dotychczasowych papierowych list), a część z nich szerzej wskazuje też priorytety zmian w prawie wyborczym.

W opinii prof. dr hab. Magdaleny Musiał-Karg (UAM) punkt ciężkości położono na stronę organizacyjno-technologiczną. Autorka ocenia, że wprowadzenie platformy cyfrowej do składania podpisów poparcia byłoby krokiem modernizującym i mogłoby usprawnić proces (wygoda dla obywateli, mniej błędów w danych, potencjalnie większa przejrzystość), ale warunkiem jest precyzyjne zaplanowanie wdrożenia i budowanie zaufania społecznego. Jako praktyczną ścieżkę wskazuje wykorzystanie istniejącej infrastruktury – mObywatela – oraz rozdział ról: resort cyfryzacji jako podmiot odpowiedzialny za budowę, utrzymanie i bezpieczeństwo rozwiązania, a KBW jako podmiot weryfikujący podpisy i pilnujący zgodności procesu z prawem. Równolegle rekomenduje konsultacje społeczne, działania informacyjne, testy i audyty bezpieczeństwa, współpracę ze specjalistami od cyberbezpieczeństwa oraz utrzymanie alternatyw dla osób wykluczonych cyfrowo.

Ekspertyza prawna prof. dr hab. Marka Chmaja (Warszawa, 29 stycznia 2025 r.) zasadniczo uznaje kierunek projektu za zgodny z Konstytucją w tym sensie, że umożliwienie udzielania poparcia przez formularz elektroniczny może służyć pełniejszej realizacji zasady powszechności, ale jednocześnie wymaga dalszych prac legislacyjnych. Chodzi przede wszystkim o doprecyzowanie kompetencji podmiotów uczestniczących w procesie oraz dopracowanie i uproszczenie samej procedury, tak aby była czytelna, spójna i możliwa do bezpiecznego zastosowania w praktyce. W tej samej ekspertyzie autor wskazuje też szerszą listę priorytetów zmian w prawie wyborczym (m.in. kwestie niezależności i fachowości organów wyborczych, geografii wyborczej, zasad agitacji i finansowania kampanii, a także wybrane rozwiązania dotyczące głosowania i rozliczania wyborów).

Z kolei ekspertyza prawna dr hab. Grzegorza Koksanowicza (UMCS; Warszawa, 31 stycznia 2025 r.) akcentuje przede wszystkim standardy poprawnej legislacji i niezależności administracji wyborczej. W części odnoszącej się do nowych rozwiązań autor wskazuje, że kluczowe elementy mechanizmu elektronicznego poparcia – zwłaszcza warunki i tryb udzielania poparcia oraz kwestie przetwarzania danych osobowych – powinny być uregulowane ustawowo, a nie pozostawiane do określenia w akcie wykonawczym. Równolegle, jako priorytet reform, autor postuluje zmiany w funkcjonowaniu administracji wyborczej, w tym powrót do sędziowskiego modelu składu PKW (z zastrzeżeniami wynikającymi z istniejących sporów ustrojowych), ograniczanie wpływu władzy wykonawczej na obsadę kluczowych funkcji oraz dopracowanie rozwiązań dotyczących komisji i procedur wyborczych.

Co przewiduje ustawa?

W tekście ustawy uchwalonej przez Sejm 18 grudnia 2025 r. (przekazanym do Senatu) przyjęto przede wszystkim rozwiązanie polegające na wprowadzeniu do Kodeksu wyborczego nowego rozdziału „Portal poparcia” oraz na dostosowaniu przepisów o zgłaszaniu list i kandydatów do nowej, elektronicznej formy udzielania poparcia.

Po pierwsze, utworzono portal poparcia jako usługę w systemie teleinformatycznym służącą do udzielenia poparcia w postaci elektronicznej: liście kandydatów na posłów, liście kandydatów do Parlamentu Europejskiego, kandydatowi na Prezydenta RP oraz kandydatowi na senatora. Jednocześnie portal ma służyć weryfikacji tożsamości wyborcy i jego prawa do udzielenia poparcia, a także weryfikacji poparcia udzielonego w postaci papierowej (dla list w wyborach do Sejmu i do Parlamentu Europejskiego oraz dla kandydatów w wyborach do Senatu i Prezydenta RP).

Po drugie, rozdzielono zadania instytucjonalne. Minister właściwy do spraw informatyzacji ma zapewniać utrzymanie portalu (m.in. ochronę przed nieuprawnionym dostępem, dostępność systemu dla podmiotów przetwarzających dane, przeciwdziałanie uszkodzeniom systemu i rozliczalność działań na danych). Minister właściwy do spraw wewnętrznych ma zapewnić funkcjonowanie wydzielonej sieci umożliwiającej dostęp do portalu Państwowej Komisji Wyborczej i okręgowym komisjom wyborczym. Przewidziano też mechanizm wprowadzania zmian w portalu: minister ds. informatyzacji dokonuje ich w uzgodnieniu z PKW (z inicjatywy ministra albo na wniosek PKW), może odmówić w sytuacjach wskazanych w ustawie, a po dokonaniu zmian ma przekazywać PKW kod źródłowy portalu.

Po trzecie, uregulowano kwestie ochrony danych i zakres przetwarzanych informacji. W portalu mają być przetwarzane dane komitetu i pełnomocnika wyborczego oraz – w odpowiednim zakresie – dane wyborców udzielających poparcia elektronicznie (w tym imię i nazwisko, PESEL, adres oraz data udzielenia poparcia). Ujęto też sytuację, w której do portalu wprowadza się dane wyborców, którzy udzielili poparcia na papierze (wprowadza je właściwy organ wyborczy), gdy jest to potrzebne do weryfikacji. Szef Krajowego Biura Wyborczego ma wykonywać obowiązki dotyczące ochrony danych osobowych (w tym określać zasady bezpieczeństwa przetwarzania danych i zasady zgłaszania naruszeń). Uregulowano też dostęp do danych w portalu (dla PKW i Szefa KBW, okręgowych komisji wyborczych, pełnomocnika komitetu wyborczego oraz ministra ds. informatyzacji – w zakresie przewidzianym ustawą), a także udostępnianie danych na żądanie sądów (m.in. w sprawach protestów) oraz organów ścigania. Zapisy w logach portalu mają być przechowywane 5 lat, a dane dotyczące poparcia – co do zasady przez 5 lat od dnia wyborów, z obowiązkiem niezwłocznego usuwania określonych danych w razie niedokonania zgłoszenia listy/kandydata.

Po czwarte, określono samą technikę udzielania poparcia elektronicznie. Poparcie za pośrednictwem portalu jest możliwe po zalogowaniu i uwierzytelnieniu się w trybie przewidzianym w przepisach o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne, a samo udzielenie poparcia polega na wyborze listy lub kandydata oraz złożeniu kwalifikowanego podpisu elektronicznego, podpisu zaufanego albo podpisu osobistego. Dodatkowo wprowadzono uprawnienie osoby, której dane są przetwarzane w związku z udzieleniem poparcia, do nieodpłatnego pobrania informacji o dacie udzielenia poparcia oraz nazwie komitetu, którego listę/kandydata poparła (po uwierzytelnieniu).

Po piąte, zmieniono przepisy szczegółowe dotyczące zgłaszania list i kandydatów, tak aby „portal poparcia” stał się równorzędnym sposobem wykazywania poparcia obok podpisów papierowych, oraz aby dało się uzupełniać braki w poparciu w ramach ustawowych terminów:

- w wyborach do Sejmu doprecyzowano, że lista ma być poparta podpisami w sposób wynikający z przepisów o portalu albo w sposób dotychczasowy, oraz wprowadzono obowiązek dołączania do zgłoszenia oświadczenia o liczbie podpisów uzyskanych za pośrednictwem portalu; rozdzielono też tryb usuwania „wad zgłoszenia” od sytuacji braku wymaganej liczby prawidłowych podpisów i przewidziano możliwość wezwania do uzupełnienia wykazu podpisów lub uzyskania poparcia przez portal (o ile nie upłynął właściwy termin),

- w wyborach do Senatu utrzymano wymóg poparcia zgłoszenia kandydata przez co najmniej 2000 wyborców i dodano wprost, że poparcie może być udzielone także za pośrednictwem portalu,

- w wyborach Prezydenta RP powiązano weryfikację wymaganego poparcia z przepisami o portalu i dodano obowiązek oświadczenia o liczbie podpisów uzyskanych elektronicznie; jednocześnie wyraźnie przewidziano, że w razie stwierdzenia zbyt małej liczby prawidłowych podpisów PKW wzywa do uzupełnienia wykazu podpisów lub uzyskania poparcia przez portal, o ile nie upłynął termin na zgłoszenie kandydata, a brak uzupełnienia w terminie skutkuje odmową rejestracji,

- w wyborach do Parlamentu Europejskiego utrzymano wymóg co najmniej 10 000 podpisów poparcia dla listy w okręgu, dodając wprost możliwość udzielenia poparcia także przez portal.

Po szóste, wprowadzono zasadę „odciążającą” weryfikację podpisów papierowych: jeżeli wymagana liczba podpisów zostanie złożona za pośrednictwem portalu w liczbie wystarczającej, podpisów złożonych na papierze nie weryfikuje się pod kątem spełnienia wymagań kodeksowych.

Na koniec, ustawa zawiera przepisy przejściowe i wdrożeniowe: do wyborów zarządzonych przed jej wejściem w życie stosuje się dotychczasowe przepisy i nie stosuje się udzielania poparcia przez portal; jednocześnie nałożono na ministra ds. informatyzacji obowiązek przygotowania systemu teleinformatycznego umożliwiającego działanie portalu i przekazania PKW kodu źródłowego w terminie 12 miesięcy (przy odrębnym, krótszym wejściu w życie przepisu wdrożeniowego), a zasadnicze wejście w życie zmian określono na 12 miesięcy od ogłoszenia ustawy.

Jakub Dorosz-Kruczyński